توضیحات کامل :

تشریح دخالت های مرمتی در عمارت چهل ستون قزوین


 

كاخ چهل ستون قزوین از این جهت كه تنها كاخ باقی مانده از مجموعه كاخ های سلطنتی این شهر در زمان شكوفایی و رونق دوره صفویه است، همواره مورد توجه محققین تاریخ هنر و معماری و مردم این شهر بوده است. و با رشد آهنگ توجه به سوی آثار تاریخی در مملكت، عملیات ویژه تعمیراتی در این بنای ارزشمند به اجرا در آمد و استمرار یافت. گرچه پیش از این نیز در زمان قاجار در دست حكام و فرمانداران شهر مورد بهره برداری مستمر بود. در این گزارش سعی شده، تا با توجه به مدارك موجود، سلسله تعمیرات و دخالت هایی كه به منظور حفظ این عمارت به انجام رسیده، با در نظر گیری اهداف و سیاست های مورد نظر و با اشاره به انجام دهندگان آن، به صورت نسبتاً مفصلی شرح داده شود.

نخستین گزارش مكتوبی كه از تعمیرات بناهای سلطنتی قزوین در دست داریم، مطالبی است كه ناصرالدین شاه قاجار در سفر اولش به فرنگ به رشته تحریر درآورده است. او كه در مسیرش از قزوین گذشته، می نویسد: بناها بسیار خراب شده بود. به باقرخان (سعدالسلطنه) دستور دادیم تا آنجا را تعمیر كلی كند. سپس در سفر سوم، هنگام بازگشت از فرنگ، در خاطراتش می خوانیم كه از تعمیرات خوب سعدالسلطنه تعریف و تمجید می كند. اگر زمان حكومت سعدالسلطنه و سفر ناصرالدین شاه را در نظر بگیریم، این تعمیرات باید در حدود سال های 12-1306 هـ.ق باشد. كه همزمان با ساخت و سازهای نسبتاً وسیع و تعمیرات دیگر قاجاری در قزوین است. نوشته فرهادمیرزا معتمدالدوله در كتاب هدایت السبیل و كفایه الدلیل نیز اشاره به تعمیر عمارت در سال 1312 هـ.ق دارد. (ركنی)

علاوه بر این عمارت، یكی دیگر از بناها موسوم به حیات نادری- از بناهای دوره صفوی- مرمت گردید و در ایوان شمالی مسجد جامع عقیق تعمیراتی توسط سعدالسلطنه به عمل آمد. این عمارت پس از نوسازی‌ای كه به كیفیت آن اشاره خواهد شد، به عنوان فرمانداری مورد بهره برداری قرار گرفت. در واقع اساسی ترین دخالت در عمارت زمانی به وقوع پیوست كه سه قرن و نیم از حیات آن می گذشت.

نوع دخالت تعمیراتی این زمان را در واقع باید تعمیر، تغییر و نوسازی بدانیم كه شامل:

- افزوده شدن رواق ستوندار آجری دور بنا در طبقه هم كف كه نمی دانیم جایگزین ستونهایی شده كه پیش از این وجود داشته، یا اینكه به عنوان تعمیرات به طرح ساختمان افزوده شده اند.

- تعویض پوشش شیروانی با نقاشی های زیر آن بر روی چوب در تراس دور تا دور طبقه بالا كه قاعدتاً آسیب دیدگی زیادی داشته است.

- نقاشی های دوران صفوی (بویژه لایه های دوم) تیشه‌ای شد و روی آن با نقاشی‌های گل و مرغ به سبك دوران قاجار تزئین گردید و هم چنین تابلوهایی به سبك فرنگ در بدنه دیوارها و طاقچه ها نقاشی گردید و افزون بر آن چند تصویر چهره (پرتره) رنگ روغنی نیز ترسیم شد. (مجابی 495)

- تالار فوقانی و مقرنس های سقف تالار هم كف گچ كاری شد.

- درگاه های فضای هم كف را به دلیل عدم اطمینان از استحكام آنها، تنگ‌تر یا كوتاه تر نمودند.

- حوض آبی نیز در جبهه جنوبی عمارت احداث گردید كه در واقع در پی تغییر جهت مسیر آبی بوده كه از بیرون به داخل عمارت جریان داشته است. حوض میان تالار هم كف نیز بلا استفاده ماند و كور گردید.

* مرحوم گلریز در كتاب مینو‌در آورده اند، از سال 1300 خورشیدی به بعد عمارت مذبور در دست فرمانداران بوده و برخی تغییرات در آن داده اند كه یكی تغییر راهروی طبقه بالاست و دیگری آنكه دو اطاق كوچك از تالار را جدا كرده به دفتر اختصاص داده اند.

علاوه بر اینها، برای احداث پله جدید، ایوان شمالی را به طور كامل بسته و پله خانه اصلی را كور كردند. و در ضمن سه ایوان دیگر را بسته، به صورت اتاق در آوردند. در عكس های قدیمی پیش از مرمت سال 1347 از بخش های گفته شده، به خوبی پیداست كه افزوده ها مربوط به اوایل حكومت پهلوی است.

* از سال 1334 خورشیدی طبقه تحتانی عمارت به موزه هنرهای زیبای قزوین اختصاص یافت. به قول مرحوم گلریز، اشكوب زیرین را در این سال خواستند تعمیر كنند كه به دلیل ناآگاهی افراد در هنگام تراشیدن اندودهای گچ، به نقاشی صفوی لایه زیرین ضربه وارد كردند، به طوری كه غالب صورت ها عیب كردند. (گلریز ص609)

(البته معلوم نیست كه واقعاً این عیب كردن نقاشی ها در این زمان صورت گرفته باشد. چون در لایه برداری هایی كه سال های بعد توسط متخصصین مرمت آثار انجام شد، معلوم گردید كه در زمان قاجار برای اندود مالی دیواره ها، بدنه ها را تیشه ای كرده اند تا اندود بهتر بر دیوار بنشیند.

* با تاسیس سازمان حفاظت آثار باستانی ایران به سال 1344، آنطور كه از شواهد پراكنده و اظهارات شفاهی پیداست، عمارت چهل ستون در سال 1347 توسط دفتر فنی این سازمان در قزوین، به كارشناسی آقای مهندس علی اكبر سعیدی مرمت شد. در مقاله خانم محبوبه امیر غیاثوند درباره كاخ های سعادت آباد می خوانیم: «در سال 1347 كف طبقه دوم بنای ارسی خانه (عمارت كلاه فرنگی) به منظور استحكام بخشی و مرمت خاك برداری شد. پس از خاك برداری، گنبدهایی با خیز كم آشكار شد. تیرریزی سقف روی این گنبدها و دیوار جانبی صورت گرفته است. (البته وجود تیرهای چوبی درست بین گنبدها در بالاست.) تصویری نیز از كف باز شده طبقه بالا ارائه شده است.

در تعمیرات این سال، پله هایی كه در حدود 45 سال پیش در ایوان شمالی افزوده شده بود، حذف گردید و پله اصلی بنا در گوشه شمال شرقی كه كور شده بود، باز شد.

گزارش هایی از تعمیرات بنای چهل ستون قزوین از سال 1353 تا 73 در آرشیو مركز اسناد سازمان میراث فرهنگی موجود است كه در این بخش از آنها بهره گیری شده است.

* نخستین گزارش رسمی نوشته كارگاهی كه از عمارت چهل ستون وجود دارد، مربوط به فعالیت های دفتر فنی قزوین در سال 1353 است كه به قلم آقای تركمان در 97 صفحه مصور همراه با نقشه در تاریخ 10/4/1354 تنظیم شده است. كه به واقع باید مفصل ترین و دقیق ترین گزارش از روند تعمیرات این بنا دانست. فعالیت عمده این سال در دو بخش مرمت معماری و مرمت تزئینات به انجام رسید.

در ابتدای گزارش، درباره سیاست كلی مرمت می خوانیم: «در تعمیرات اساسی می‌بایستی به این نكته توجه شود كه این تعمیرات براساس نقشه اولیه بنا بوده و تغییرات بعدی، بنا به وضعیت های مختلفی كه دارند به فرم اصلی تبدیل شوند». و در مورد طبقه هم كف توضیح می دهد كه: «ابعاد اصلی سالن 5 گز در 8 گز می باشد كه قسمت های پر و خالی آن بر روی یك خط كش بلند چوبی اندازه گیری و عیناً بر روی دیوارها جهت مشخص نمودن دهانه ها منتقل گردیده است.»