توضیحات کامل :

سمینار بررسی ارش در فقه و قانون مجازات اسلامی

چکیده

 


یکی از مهم ترین قواعد حاکم بر دیات، قاعده «ارش» و «حکومت» است. ارش جبران خسارت وارده بر جسم انسان است که قیمت آن معین نشده باشد این قاعده جزو مسلمات فقیه شیعه بوده که به اجماع فقها مورد قبول می باشد، منتها در مسائل و مصادیق آن اختلاف نظر وجود دارد.

 

دیه برخی جنایت ها که در شرع مشخص شده است به دست ما نرسیده است و چون حق منجی علیه هدر نمی رود، باید آن را جبران کرد. میزان جبران را ارش می گویند اما معنای این حرف این نیست که ارش به دست آمده همان میزان معین شرعی باشد؛ بلکه ممکن است با آن مساوی، کمتر یا بیشتر باشد. بنابراین قاعده ارش همانند اصاله الاحتیاط و ... از زمره دله فقاهتی است و نه ادله اجتهادی. به عبارت دیگر دیه برخی جنایات به دست ما نرسیده است و ما در مقام نظر نمی دانیم دیه آنها چقدر است اما چون در مقام عمل نمی توانیم متوقف باشیم ناگزیریم که با ارش آن را جبران کنیم.

 

مقدمه

 

بی تردید یکی از نیازهای بشر وضع نمودن قوانینی جهت بازداشتن از بزهکاری و قتل و جنایت است و پر واضح هر اجتماعی برای تکامل و بالندگی نیازمند قوانینی کارآمد، همه جانبه، مترقی، عدالت گستر و تامین کننده امنیت و مصونیت انسانهاست. خوشبختانه نظام حقوقی اسلام به ویژه دستورهای جزایی، از جمله حدودیات، برخوردار از این ویژگی ها و اوصافی است که هر یک از آنها در برتری سیستم احکام جزایی اسلام بر دیگر سیستم ها نقش بسزایی دارد از طرف دیگر دین اسلام برای انسان ارزش و جایگاهی والا قائل است که هیچ چیز نمی تواند با او برابری بکند و به همین جهت در قرآن آمده است:

 

«ومن اجل ذلک کتبنا علی بنی اسرائیل انه من قتل نفساً بغیر نفس او فساد فی الارض فکانها قتل الانسان جمیعاً و من احیاها فکأنما احیا الناس جمیعاً ؛».

 

بدین سبب بر بنی اسرائیل چنین حکم نمودیم که هر کسی نفس را بدون حق قصاص و یا بی آنکه فسادی در روی زمین کند به قتل برساند مثل آن باشد که همه مردم را کشته و هر که نفسی را حیات بخشد مثل آن است که همه مردم را حیات بخشیده است.

 

از این استفاده می شود کشتن انسان جرم بزرگی است که جز با کشتن مجرم برطرف نمی شود با این وصف، شریعت مقدس اسلام بر پرداخت دیه توصیه کرده است تا از این طریق درهای رحمت و محبت گشوده شود بنابراین دیه نوعی عفو و رحمت را در پی دارد همان گونه که قصاص عدالت را در پی دارد و ارش نوعی مقدر دیه است که مورد اجماع همه فقها قرار دارد.

 

الف-بیان مسئله

 

ارش در اسلام به این دلیل پیش بینی شده تا فردی که آسیب می بیند این آسیب را جبران کند و این جبران بخشی به معالجه خود فرد بر می گردد برخی از آسیب ها هم قابل جبران نیست و باید برای هر درآمد خود جایی را پیدا کند با این حال یکی از مباحث مورد اختلاف علمای شیعه و اهل سنت در فقه تعیین مقدار ارش است.

 

تعریف ارش در م 367 قانون مجازات اسلامی آمده است ماده 367 قانون مجازات اسلامی می گوید: «هر جنایتی که بر عفو کسی وارد شود و شرعاً مقدار خاصی به عنون دیه برای او تعیین نشده بادش جانی باید ارش بپردازد».

 

ب-پیشینه تحقیق

 

در خصوص ارش و ماهیت آن در فقه و قانون مجازات اسلامی مباحث محدودی وجود دارد که به طور خلاصه به یک مورد آن اشاره می کنیم:

 

حاجی ده آبادی در مقاله خود با عنوان قاعده ارثی و حکومت در فقه امامیه و اهل سنت در مورد قاعده ارش چنین بیان کرده: قاعده ارش از مسلمات فقه اسلامی است و گرچه درباره موارد و مصادیق آن اختلاف عقیده وجود دارد اما در اهل مشروعیت آن هیچ شبهه ای نیست. عمده مستند شیعه و سنی برای مشروعیت قاعده ارش این است که نباید خود و حق مسلمان و هر انسان معصوم الدم دیگر به هدر برود، از این رو گرچه  دیه برخی جنایات در شرع معین نشده است اما باید با ارش و حکومت و مقدار آن را تعیین تا دچار مخدور نشویم. شیوه محاسبه ارش در فقه امامیه به چهار شکل عبد انگاری، جلب نظر در نفر عادل، مصالحه و حکم حاکم و صلاحدید او می باشد. البته می توان گفت شیوه چهارم در عرض شیوه اول و دوم و سوم است یعنی این دو حاکم که با قیمت گذاری و یا با شهادت و نظر دو نفر عادل به حکومت حکم می کند یا طریق مناسب را مصالحه می داند اما در فقه اهل سنت شیوه محاسبه ارش عبد انگاری قیاس به نزدیک ترین جنایت مشابه و اجتهاد و صلاحدید بیان شده است.

 

ج-سوالات تحقیق

 

1-مفهوم و ماهیت ارش در فقه و مذاهب اسلامی چیست؟

 

2-ارش از چه جایگاهی در قانون مجازات اسلامی برخوردار است؟

 

3-آیا ارش کیفرات هست یا مجازات یا تلفیقی از هر دو آنهاست؟

 

د- فرضیه ها

 

1-به نظر می رسد مفهوم و ماهیت ارش در فقه و مذاهب اسلامی دارای تفاوت هایی می باشد.